Một lần lỡ hẹn có thể khiến trẻ buồn, nhưng những lời hứa liên tục không được thực hiện có thể làm suy giảm niềm tin của con vào cha mẹ. Giữ lời, biết xin lỗi khi thất hứa và không hứa vượt quá khả năng là những bài học về sự trung thực mà người lớn có thể dạy con từ những điều nhỏ nhất.
“Cuối tuần mẹ đưa con đi công viên nhé”, “Nếu con đạt điểm tốt, ba sẽ mua món đồ chơi con thích”… Những lời hứa như vậy khá quen thuộc trong nhiều gia đình. Đôi khi, cha mẹ thực sự muốn thực hiện điều đã nói nhưng công việc phát sinh, kế hoạch thay đổi hoặc đơn giản là quên mất. Với người lớn, đó có thể chỉ là một việc nhỏ; với trẻ, lời hứa lại là điều con đã mong chờ và tin tưởng.
Không ít phụ huynh chỉ nhận ra mức độ quan trọng của lời hứa khi nghe con trách móc: “Lần nào mẹ cũng hứa rồi không làm!”. Phản ứng ấy không đơn thuần xuất phát từ việc trẻ không được đi chơi hay không nhận được món đồ mong muốn. Đằng sau đó có thể là cảm giác thất vọng khi điều mình tin tưởng không xảy ra, nhất là khi tình huống tương tự lặp lại nhiều lần.
Vì sao lời hứa có ý nghĩa với trẻ?
Theo ThS. Võ Minh Thành, Khoa Tâm lý, Trường Đại học Sư phạm TP.HCM, lời hứa không chỉ tạo dựng niềm tin mà còn khiến trẻ cảm thấy mình được coi trọng. Khi cha mẹ nói sẽ dành thời gian đưa con đi chơi, cùng đọc sách hoặc giúp con hoàn thành một hoạt động nào đó, trẻ có cơ sở để mong đợi và tin rằng nhu cầu của mình được người lớn quan tâm.
Góc nhìn này phù hợp với các nghiên cứu về sự phát triển của trẻ. Trung tâm Phát triển Trẻ em thuộc Đại học Harvard nhấn mạnh vai trò của những mối quan hệ ổn định, có sự đáp lại và tương tác nhất quán giữa trẻ với người chăm sóc. Những mối quan hệ như vậy góp phần tạo nền tảng cho sự phát triển cảm xúc, kỹ năng xã hội và khả năng ứng phó với khó khăn của trẻ.
Trong đời sống gia đình, việc giữ lời hứa là một biểu hiện cụ thể của sự nhất quán ấy. Trẻ dần hiểu rằng những gì cha mẹ nói có ý nghĩa, các kế hoạch có thể được tin cậy và khi xảy ra vấn đề, người lớn sẽ giải thích thay vì phớt lờ cảm xúc của con.
Ngược lại, nếu cha mẹ thường xuyên hứa để trẻ ngừng khóc, chịu hợp tác hoặc nhanh chóng làm theo yêu cầu rồi sau đó không thực hiện, trẻ có thể dần mất niềm tin vào lời nói của người lớn. ThS. Nguyễn Văn San, Phó Trưởng khoa Khoa học Xã hội, Trường Đại học Quốc tế Hồng Bàng, cũng cảnh báo rằng việc hứa nhiều nhưng không làm có thể khiến trẻ hình thành những suy nghĩ tiêu cực về cha mẹ.
Hệ quả không nhất thiết xuất hiện ngay sau một lần thất hứa. Một số trẻ có thể liên tục nhắc nhở, đòi hỏi cha mẹ xác nhận nhiều lần; số khác tỏ ra giận dỗi hoặc không còn hào hứng trước những lời hứa mới. Tuy nhiên, không nên vội kết luận mọi biểu hiện chống đối hay thất vọng của trẻ đều bắt nguồn từ việc cha mẹ thất hứa. Điều quan trọng là người lớn quan sát cách con phản ứng và nhìn lại mức độ nhất quán trong giao tiếp của gia đình.
Lời hứa còn là một hình thức làm gương. Cha mẹ có thể yêu cầu con trung thực, giữ lời với bạn bè và chịu trách nhiệm về hành động của mình, nhưng những bài học đó sẽ khó thuyết phục nếu trẻ thường xuyên chứng kiến người lớn nói một đằng, làm một nẻo. Trang thông tin dành cho phụ huynh HealthyChildren.org của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cũng nhấn mạnh vai trò làm gương của cha mẹ trong việc hình thành tính trung thực ở trẻ.
4 cách giúp cha mẹ giữ lời và xây dựng niềm tin với con
1. Chỉ hứa khi có khả năng thực hiện
Không phải lời đề nghị hay dự định nào cũng cần trở thành một lời hứa chắc chắn. Trước khi nói “ba mẹ sẽ làm”, phụ huynh nên cân nhắc thời gian, điều kiện tài chính và những yếu tố có thể ảnh hưởng đến kế hoạch.
Thay vì hứa chắc chắn sẽ đưa con đi chơi vào cuối tuần dù chưa biết lịch làm việc, cha mẹ có thể nói: “Mẹ muốn đưa con đi công viên. Tối thứ Sáu mẹ sẽ kiểm tra lịch rồi báo con nhé”. Cách nói này giúp trẻ hiểu rằng đây là một dự định đang chờ xác nhận, thay vì một cam kết đã chắc chắn.
Với những việc phụ thuộc vào nhiều yếu tố như mua đồ chơi, đi du lịch hay tham gia một hoạt động đặc biệt, cha mẹ cũng nên nói rõ điều kiện cần thiết. Chẳng hạn, thay vì hứa sẽ mua món đồ con thích nếu đạt điểm cao, phụ huynh có thể cùng con thống nhất mục tiêu học tập và cách ghi nhận nỗ lực phù hợp với điều kiện gia đình.
Điều cần tránh là dùng lời hứa như công cụ mặc cả trong mọi tình huống. Nếu trẻ chỉ làm việc nhà, học bài hay cư xử đúng mực khi được hứa thưởng, con có thể chú trọng phần thưởng trước mắt hơn là hiểu ý nghĩa và trách nhiệm của hành động.
2. Ghi nhớ và thực hiện những cam kết nhỏ
Giữ chữ tín không nhất thiết bắt đầu bằng những việc lớn. Đó có thể là lời hứa đọc truyện cùng con trước khi ngủ, đến đón con đúng giờ, dành thời gian xem bức tranh con vừa vẽ hoặc cùng con chuẩn bị một món ăn vào cuối tuần.
Phụ huynh có thể ghi các kế hoạch đã thống nhất vào lịch gia đình hoặc nhắc lại với con để cả hai cùng ghi nhớ. Với trẻ nhỏ, việc xác định rõ thời điểm cũng rất hữu ích. “Chiều thứ Bảy, sau khi mẹ làm xong việc, chúng ta sẽ đi nhà sách” cụ thể hơn nhiều so với “Khi nào rảnh mẹ sẽ đưa con đi”.
Nếu lịch trình thay đổi, cha mẹ nên chủ động thông báo thay vì chờ đến khi con hỏi. Cách làm này vừa giúp trẻ học cách lập kế hoạch, vừa cho thấy sự tôn trọng đối với thời gian và cảm xúc của người khác.
3. Nếu không thể giữ lời, hãy xin lỗi và đưa ra phương án thay thế
Trong cuộc sống, không phải cam kết nào cũng có thể thực hiện đúng như dự kiến. Cha mẹ có thể gặp việc đột xuất, bị ốm hoặc đối mặt với những tình huống nằm ngoài khả năng kiểm soát. Khi đó, điều quan trọng không phải cố che giấu sai sót mà là cách ứng xử với con.
ThS. Trần Hải Nguyên, chuyên gia kỹ năng sống, khuyến nghị cha mẹ nên chân thành xin lỗi, giải thích lý do chính đáng và chủ động bù đắp khi không thực hiện được lời hứa.
Chẳng hạn, nếu đã hứa đưa con đi công viên nhưng phải làm việc đột xuất, phụ huynh có thể nói: “Mẹ xin lỗi vì hôm nay không đưa con đi được như đã hứa. Mẹ biết con đã mong chờ chuyến đi này. Công việc của mẹ phát sinh nên mình phải đổi kế hoạch. Mẹ muốn chuyển sang sáng Chủ nhật, con thấy có được không?”.
Lời xin lỗi cần đi kèm một phương án cụ thể nếu hoàn cảnh cho phép. Nếu chưa thể xác định thời điểm mới, cha mẹ nên nói rõ điều đó thay vì tiếp tục hứa một mốc thời gian không chắc chắn.
Đồng thời, không nên xem việc giải thích là cách buộc trẻ phải lập tức thông cảm. Con có thể vẫn buồn, giận hoặc cần thời gian để nguôi ngoai. Cha mẹ có thể thừa nhận cảm xúc ấy: “Mẹ hiểu con đang thất vọng. Nếu là mẹ, mẹ cũng có thể buồn khi kế hoạch mình mong đợi bị thay đổi”. Khi được lắng nghe, trẻ có cơ hội học cách diễn đạt cảm xúc và nhìn nhận vấn đề mà không cần phủ nhận sự thất vọng của mình.
4. Dạy con rằng giữ lời đi cùng với tinh thần trách nhiệm
Bài học về chữ tín không chỉ dành cho cha mẹ. Khi trẻ lớn hơn, phụ huynh có thể khuyến khích con tự chịu trách nhiệm với những cam kết phù hợp lứa tuổi, như hoàn thành phần việc đã nhận, trả lại món đồ đã mượn hoặc báo trước khi không thể tham gia một cuộc hẹn.
Nếu con thất hứa, thay vì vội mắng trẻ là không trung thực, cha mẹ nên tìm hiểu nguyên nhân. Trẻ có thể đã nhận lời vì muốn làm vui lòng người khác, đánh giá thấp mức độ khó khăn hoặc chưa biết cách từ chối. Tùy tình huống, người lớn có thể hướng dẫn con cân nhắc trước khi nhận lời, chủ động báo cho người liên quan và tìm cách khắc phục hậu quả.
Quan trọng hơn, cha mẹ cũng cần áp dụng nguyên tắc này với chính mình. Khi lỡ quên một việc đã hứa, người lớn có thể thẳng thắn nhận trách nhiệm, không đổ lỗi cho con hay yêu cầu con bỏ qua chỉ vì mình là cha mẹ. Qua những tình huống thực tế, trẻ sẽ hiểu rằng giữ chữ tín không có nghĩa là không bao giờ mắc sai lầm, mà là biết tôn trọng cam kết và có trách nhiệm khi không thực hiện được.
Lời hứa của cha mẹ có thể chỉ là một chuyến đi chơi, một buổi đọc sách hay khoảng thời gian cùng con làm điều yêu thích. Nhưng qua những việc nhỏ ấy, trẻ học được cách tin tưởng, tôn trọng người khác và chịu trách nhiệm với lời nói của mình.
Cha mẹ không cần trở thành người luôn làm mọi thứ hoàn hảo. Điều con cần hơn là một người lớn đáng tin cậy, biết cân nhắc trước khi cam kết, cố gắng thực hiện điều đã nói và đủ chân thành để xin lỗi khi mắc lỗi. Đó mới là hành trang thiết thực giúp trẻ xây dựng những mối quan hệ lành mạnh khi trưởng thành.
