Thức khuya, ăn uống thất thường, ít vận động, căng thẳng kéo dài hay lạm dụng rượu bia là những thói quen tưởng như bình thường nhưng có thể âm thầm ảnh hưởng đến sức đề kháng. Khi hệ miễn dịch không còn hoạt động hiệu quả, cơ thể dễ bị các tác nhân gây bệnh tấn công và quá trình hồi phục cũng có thể bị ảnh hưởng.
Hệ miễn dịch được xem là “lá chắn” tự nhiên giúp cơ thể nhận diện và chống lại vi khuẩn, virus cùng nhiều tác nhân gây bệnh từ môi trường. Đây là một hệ thống phức tạp, liên quan đến nhiều loại tế bào, mô và cơ quan trong cơ thể. Vì vậy, sức khỏe miễn dịch không chỉ phụ thuộc vào một yếu tố riêng lẻ mà chịu tác động từ dinh dưỡng, giấc ngủ, vận động, tâm lý và nhiều thói quen sinh hoạt hằng ngày.
Tuy nhiên, áp lực công việc, nhịp sống bận rộn cùng những thói quen thiếu khoa học đang khiến không ít người, đặc biệt là người trẻ, vô tình làm suy giảm sức đề kháng của chính mình.
Theo ThS.BS.CKII Trần Ngọc Lưu Phương, nhiều thói quen tưởng chừng vô hại nếu lặp lại trong thời gian dài có thể ảnh hưởng đến khả năng đề kháng của cơ thể.
Tình trạng thiếu dinh dưỡng hoặc thừa cân, béo phì đều có thể tác động đến hoạt động của hệ miễn dịch. Trong khi cơ thể thiếu hụt các chất dinh dưỡng cần thiết sẽ không có đủ nguyên liệu cho nhiều quá trình sinh học, tình trạng thừa cân, béo phì lại có liên quan đến tình trạng viêm kéo dài và những thay đổi trong đáp ứng miễn dịch.
Bên cạnh đó, việc lạm dụng rượu bia có thể gây tổn thương gan, tủy xương và các cơ quan đóng vai trò quan trọng trong hoạt động của hệ miễn dịch. Sử dụng rượu bia quá mức cũng có thể làm suy giảm khả năng chống lại một số bệnh nhiễm trùng và ảnh hưởng đến quá trình hồi phục của cơ thể.
Thức khuya, căng thẳng kéo dài, ăn uống không điều độ cũng là những yếu tố cần lưu ý. Giấc ngủ không đảm bảo có thể ảnh hưởng đến hoạt động của các tế bào miễn dịch, trong khi stress kéo dài tác động đến nhiều cơ chế điều hòa của cơ thể.
Đáng lo ngại, phần lớn những thói quen này không gây ra biểu hiện bất thường ngay lập tức. Một đêm thức khuya hay một vài bữa ăn thất thường có thể không khiến cơ thể “lên tiếng”, nhưng khi tình trạng này trở thành thói quen kéo dài, những tác động bất lợi có thể tích lũy theo thời gian.
Những dấu hiệu dễ bị bỏ qua
Một người có hệ miễn dịch suy yếu không phải lúc nào cũng xuất hiện một triệu chứng đặc hiệu. Nhiều dấu hiệu ban đầu khá quen thuộc và dễ bị quy cho tình trạng làm việc quá sức hoặc thiếu ngủ.
Mệt mỏi kéo dài, thường xuyên mắc các bệnh nhiễm trùng theo mùa, dễ bị cảm cúm, viêm họng tái diễn, vết thương lâu lành hoặc sức khỏe giảm sút không rõ nguyên nhân là những dấu hiệu cần được chú ý. Tuy nhiên, đây không phải những biểu hiện có thể dùng để tự chẩn đoán “hệ miễn dịch yếu”, bởi chúng còn có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân sức khỏe khác.
Từng trải qua tình trạng sức khỏe suy giảm do lối sống thiếu khoa học, anh T.H.V cho biết trước đây thường xuyên thức khuya, ăn uống thất thường và bỏ bữa sáng. Ban đầu, anh không nhận thấy bất thường. Sau một thời gian, cơ thể thường xuyên mệt mỏi, dễ mắc các bệnh cảm vặt và hiệu quả công việc giảm sút.
Chỉ khi đi khám, anh mới nhận ra tình trạng sức khỏe đã bị ảnh hưởng và bắt đầu điều chỉnh lại giờ giấc sinh hoạt, chế độ ăn uống cũng như thói quen nghỉ ngơi.
Câu chuyện này cho thấy một trong những vấn đề đáng lưu ý của lối sống thiếu khoa học là các tác động thường diễn ra âm thầm. Khi cơ thể liên tục phải hoạt động trong tình trạng thiếu ngủ, dinh dưỡng không đầy đủ hoặc căng thẳng kéo dài, những biểu hiện như mệt mỏi có thể xuất hiện trước khi một vấn đề sức khỏe cụ thể được phát hiện.
Một yếu tố khác cần đặc biệt lưu ý là việc tự ý sử dụng thuốc, nhất là kháng sinh.
Kháng sinh không có tác dụng điều trị các bệnh do virus như cảm lạnh hoặc cúm. Việc sử dụng kháng sinh không đúng chỉ định không giúp cơ thể “nhanh khỏe” hơn mà còn có thể gây tác dụng phụ và góp phần làm gia tăng tình trạng kháng kháng sinh. Do đó, người bệnh không nên tự mua hoặc sử dụng kháng sinh chỉ vì từng mắc triệu chứng tương tự trước đó.
Không cần những giải pháp phức tạp để chăm sóc hệ miễn dịch
Theo ThS.BS.CKII Trần Ngọc Lưu Phương, để duy trì hệ miễn dịch khỏe mạnh, mỗi người cần xây dựng lối sống khoa học thông qua chế độ ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, ngủ đúng giờ và tập luyện thường xuyên. Đồng thời, cần giữ tinh thần thoải mái, hạn chế rượu bia, thuốc lá và chủ động tiêm vaccine đầy đủ.
Một chế độ ăn đa dạng, cân bằng là nền tảng quan trọng. Thay vì tập trung vào một loại thực phẩm được quảng cáo là “tăng sức đề kháng”, người trưởng thành nên duy trì khẩu phần có đủ các nhóm thực phẩm, tăng rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, hạt và nguồn protein phù hợp.
WHO khuyến nghị chế độ ăn lành mạnh cần bảo đảm bốn nguyên tắc: đầy đủ, cân bằng, điều độ và đa dạng. Với người trên 10 tuổi, tổ chức này khuyến nghị tiêu thụ ít nhất 400 g rau và trái cây mỗi ngày.
Mẹo nhỏ: Nếu thường xuyên ăn uống thất thường vì công việc, có thể bắt đầu bằng việc chuẩn bị sẵn một số thực phẩm lành mạnh như trái cây, sữa chua không đường, các loại hạt hoặc trứng để hạn chế tình trạng bỏ bữa và phụ thuộc vào thức ăn nhanh.
Giấc ngủ cũng cần được xem là một phần của kế hoạch chăm sóc sức khỏe thay vì khoảng thời gian có thể cắt giảm để hoàn thành công việc. Người trưởng thành nên duy trì thời gian ngủ phù hợp và giờ ngủ tương đối ổn định.
Mẹo nhỏ: Thay vì cố gắng thay đổi giờ ngủ quá đột ngột, có thể điều chỉnh sớm hơn 15-30 phút mỗi ngày, đồng thời hạn chế sử dụng điện thoại hoặc máy tính ngay trước khi đi ngủ.
Vận động thường xuyên cũng là một trong những thói quen có lợi cho sức khỏe tổng thể. Không nhất thiết phải tập luyện với cường độ cao. Đi bộ nhanh, đạp xe, bơi, yoga hoặc những hoạt động thể chất phù hợp với thể trạng đều có thể trở thành một phần của lịch sinh hoạt.
WHO khuyến nghị người trưởng thành nên thực hiện ít nhất 150 phút hoạt động thể chất cường độ vừa mỗi tuần hoặc 75 phút hoạt động cường độ mạnh, kết hợp các bài tập tăng cường cơ bắp ít nhất 2 ngày mỗi tuần.
Mẹo nhỏ: Với những người phải ngồi làm việc nhiều giờ, có thể bắt đầu bằng việc đứng dậy đi lại vài phút sau mỗi khoảng thời gian làm việc, sử dụng cầu thang thay vì thang máy khi phù hợp hoặc dành 20-30 phút đi bộ mỗi ngày.
Bên cạnh đó, hạn chế rượu bia và thuốc lá cũng là một phần quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe. Không nên xem việc uống rượu bia như một cách giải tỏa căng thẳng thường xuyên, bởi sử dụng quá mức có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan và hệ thống trong cơ thể.
Tiêm chủng cũng là một biện pháp chủ động giúp hệ miễn dịch chuẩn bị khả năng nhận diện và đáp ứng với một số tác nhân gây bệnh. Lịch tiêm cần được thực hiện phù hợp với độ tuổi, tình trạng sức khỏe và nguy cơ phơi nhiễm của từng người.
Cuối cùng, điều quan trọng là không nên tự chẩn đoán mình có “hệ miễn dịch yếu” chỉ dựa trên một vài biểu hiện như mệt mỏi hoặc cảm cúm. Nếu tình trạng nhiễm trùng tái diễn bất thường, kéo dài hoặc xuất hiện những dấu hiệu sức khỏe đáng lo ngại, người bệnh nên đi khám để tìm nguyên nhân thay vì tự sử dụng thuốc hay thực phẩm bổ sung.
Các chuyên gia khuyến cáo, chăm sóc hệ miễn dịch không đến từ một giải pháp tức thời mà là kết quả của nhiều thói quen được duy trì lâu dài. Một giấc ngủ đủ, chế độ dinh dưỡng cân bằng, vận động đều đặn, kiểm soát căng thẳng, hạn chế rượu bia và thuốc lá, cùng việc tiêm chủng đầy đủ là những nền tảng quan trọng giúp cơ thể duy trì khả năng tự bảo vệ.
Nói cách khác, thay vì chờ đến khi cơ thể liên tục phát tín hiệu cảnh báo mới bắt đầu thay đổi, mỗi người có thể chủ động điều chỉnh từ những việc nhỏ trong cuộc sống hằng ngày. Những thay đổi này không tạo ra hiệu quả tức thì, nhưng khi được duy trì đều đặn, chúng góp phần xây dựng nền tảng sức khỏe bền vững hơn.