Điện thoại thông minh, mạng xã hội và các nền tảng giải trí trực tuyến đang trở thành một phần quen thuộc trong quá trình lớn lên của trẻ. Công nghệ giúp trẻ tiếp cận kiến thức nhanh hơn, kết nối với bạn bè và có thêm nhiều cơ hội học tập, sáng tạo. Tuy nhiên, cùng với những tiện ích đó là một loạt áp lực mới mà thế hệ trước có thể chưa từng trải qua.
Trẻ không chỉ chịu áp lực từ điểm số hay kỳ vọng của cha mẹ. Các em còn có thể bị cuốn vào việc so sánh ngoại hình, thành tích, cuộc sống với bạn bè trên mạng; lo lắng về lượt thích, bình luận; đối mặt với bắt nạt trực tuyến hoặc cảm giác bị bỏ lại phía sau khi không theo kịp những xu hướng mới.
Đáng nói, những áp lực này đôi khi không biểu hiện rõ ràng. Một đứa trẻ vẫn đi học, vẫn sử dụng điện thoại và trò chuyện với bạn bè nhưng bên trong có thể đang trải qua sự tự ti, cô đơn hoặc lo âu. Vì vậy, bảo vệ trẻ trong thời đại số không chỉ là quản lý chiếc điện thoại mà còn là giúp con xây dựng khả năng tự bảo vệ sức khỏe tinh thần.
Mạng xã hội khiến trẻ dễ rơi vào vòng xoáy so sánh
Một trong những vấn đề đáng lưu ý nhất là áp lực đồng trang lứa. Nếu trước đây trẻ chủ yếu so sánh mình với những người bạn trong lớp, ngày nay các em có thể nhìn thấy cuộc sống của hàng trăm, hàng nghìn người mỗi ngày thông qua mạng xã hội.
Một người bạn khoe thành tích học tập, một bạn khác đăng ảnh chuyến du lịch của gia đình, người khác lại sở hữu món đồ mới hoặc có ngoại hình được nhiều người khen ngợi. Việc liên tục tiếp xúc với những hình ảnh được chọn lọc có thể khiến trẻ hình thành cảm giác rằng người khác đều đang sống tốt hơn mình.
Từ đó, trẻ có thể tự hỏi tại sao mình không giỏi bằng bạn, không xinh bằng bạn hoặc không có cuộc sống thú vị như bạn. Với những trẻ vốn thiếu tự tin, những so sánh lặp đi lặp lại có thể làm gia tăng cảm giác thất bại và giá trị bản thân thấp.
TS. Phạm Thị Thúy chuyên gia Xã hội học cảnh báo rằng nhiều trường hợp trẻ gặp vấn đề về rối loạn cảm xúc, rối loạn hành vi nhưng không được thăm khám.
Theo bà, khi trẻ lệ thuộc vào thiết bị công nghệ, thời gian dành cho vận động thể chất và tương tác trực tiếp bị thu hẹp, từ đó có thể dẫn đến mất kết nối với người lớn và thế giới xung quanh.
Việc sử dụng thiết bị quá nhiều cũng có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ, khả năng tập trung và việc học. Đặc biệt, các nội dung ngắn, liên tục và có khả năng tạo cảm giác thỏa mãn tức thời dễ khiến trẻ quen với việc được kích thích liên tục, trong khi những hoạt động đòi hỏi sự kiên nhẫn như đọc sách, học tập hay giải quyết một bài toán khó lại trở nên kém hấp dẫn.
Cha mẹ cần làm gì để trở thành “điểm tựa” của con?
Trước những nguy cơ trên, cấm hoàn toàn điện thoại hoặc tịch thu thiết bị chưa chắc là giải pháp lâu dài. Trẻ vẫn cần công nghệ cho học tập, giao tiếp và phát triển kỹ năng. Quan trọng hơn, các em cần được hướng dẫn để biết sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm.
Cha mẹ có thể bắt đầu bằng những quy tắc đơn giản: thống nhất thời gian sử dụng thiết bị, không dùng điện thoại trong bữa ăn, hạn chế thiết bị trước giờ ngủ và khuyến khích trẻ dành thời gian cho vận động, vui chơi trực tiếp. Với trẻ nhỏ, người lớn nên chủ động lựa chọn nội dung phù hợp và sử dụng thiết bị cùng con thay vì chỉ đưa điện thoại cho trẻ để “giữ” con.
Tuy nhiên, quản lý thời gian màn hình mới chỉ là một phần. Điều quan trọng hơn là cha mẹ cần biết con đang làm gì trên mạng và cảm thấy thế nào về những điều mình nhìn thấy.
TS. Nguyễn Nữ Nguyệt Anh, Trưởng khoa Xã hội học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM, cho rằng cha mẹ cần tương tác với con nhiều hơn để trẻ có thể thoải mái chia sẻ.
Thay vì chỉ hỏi “Hôm nay được mấy điểm?”, “Đã làm bài chưa?” hay “Sao lại chơi điện thoại nhiều thế?”, cha mẹ có thể bắt đầu bằng những câu hỏi mở hơn: “Hôm nay có chuyện gì khiến con vui không?”, “Có chuyện gì ở trường làm con khó chịu không?” hoặc “Có điều gì trên mạng khiến con thấy buồn không?”.
Quan trọng nhất, hãy để trẻ biết rằng chia sẻ với cha mẹ không đồng nghĩa với việc ngay lập tức bị trách mắng hay tịch thu điện thoại. Nếu mỗi lần kể chuyện đều nhận về sự phán xét, trẻ sẽ có xu hướng im lặng và tìm kiếm sự đồng cảm ở nơi khác.
Đừng làm thay con, hãy để con học cách vượt qua khó khăn
Ngoài những áp lực đến từ thế giới số, trẻ vẫn phải đối diện với những thử thách quen thuộc của quá trình trưởng thành: điểm số, thất bại, mâu thuẫn với bạn bè, bị từ chối hoặc không đạt được điều mình mong muốn.
Vì thương con, nhiều cha mẹ có xu hướng nhanh chóng giải quyết mọi khó khăn thay trẻ. Khi con gặp mâu thuẫn, cha mẹ can thiệp; khi con thất bại, cha mẹ tìm cách bù đắp; khi con gặp một nhiệm vụ khó, người lớn lập tức hỗ trợ.
Cách làm này có thể giúp trẻ tránh được cảm giác khó chịu trong ngắn hạn, nhưng lại khiến các em mất cơ hội rèn luyện khả năng giải quyết vấn đề.
ThS. Phạm Thị Bích Phượng, chuyên gia Tâm lý, nhận định rằng việc cha mẹ quá áp lực, bao bọc hoặc giúp đỡ để trẻ tránh khỏi khó khăn có thể vô tình khiến trẻ mất đi cơ hội trải nghiệm, thực hành và hình thành kỹ năng.
Đặc biệt trong thời đại mà trẻ có thể dễ dàng tìm kiếm những nội dung mang lại cảm giác vui vẻ và thỏa mãn tức thời, khả năng chịu đựng sự thất vọng và kiên trì với một nhiệm vụ khó càng trở nên quan trọng.
Cha mẹ không nhất thiết phải loại bỏ mọi khó khăn khỏi cuộc sống của con. Thay vào đó, hãy giúp trẻ nhìn nhận thất bại như một phần bình thường của quá trình học hỏi.
Các chuyên gia Tâm lý, khuyến nghị cha mẹ nên đón nhận cảm xúc của con thay vì chỉ tập trung vào kết quả. Khi trẻ thất bại, điều đáng quan tâm không chỉ là “con đã làm được hay chưa” mà còn là “con đã học được gì từ trải nghiệm này”.
Một lời khen dành cho sự cố gắng, sự kiên trì hay việc trẻ dám thử lại sau thất bại đôi khi có giá trị hơn việc chỉ khen khi con đạt thành tích.
“Lá chắn” tốt nhất là sự kết nối
Bảo vệ trẻ trong thời đại số không có nghĩa là tách con khỏi điện thoại, mạng xã hội hay những công nghệ mới. Điều quan trọng là giúp trẻ có đủ kỹ năng và sự tự tin để bước vào môi trường số mà không đánh mất sự cân bằng trong cuộc sống thực.
Cha mẹ có thể đặt ra giới hạn, nhưng những giới hạn đó cần đi cùng sự giải thích và đồng hành. Trẻ cần hiểu tại sao mình không nên sử dụng điện thoại quá khuya, vì sao không nên chia sẻ thông tin cá nhân hay tại sao một bình luận ác ý trên mạng không quyết định giá trị của mình.
Đồng thời, hãy tạo cho trẻ những “khoảng nghỉ” thực sự khỏi màn hình bằng các hoạt động gia đình, thể thao, vui chơi ngoài trời, đọc sách hoặc đơn giản là những cuộc trò chuyện trực tiếp.
Quan trọng hơn cả, cha mẹ cần quan sát những thay đổi kéo dài ở trẻ. Nếu con thường xuyên thu mình, mất hứng thú với những hoạt động từng yêu thích, rối loạn giấc ngủ, thay đổi rõ rệt về tâm trạng, học tập hoặc các mối quan hệ, người lớn không nên chỉ quy kết đó là “tuổi mới lớn” hay “nghiện điện thoại”. Đây có thể là dấu hiệu cho thấy trẻ đang gặp khó khăn và cần được lắng nghe, hỗ trợ; trong trường hợp cần thiết, gia đình nên tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc nhân viên y tế phù hợp.
Các chuyên gia nhấn mạnh một nguyên tắc quan trọng trong quá trình nuôi dạy con: cha mẹ có thể đồng hành nhưng không làm thay, không bỏ mặc và cũng không mặc kệ trẻ tự xoay xở.
Trong thế giới mà trẻ có thể chỉ mất vài giây để tiếp cận hàng nghìn thông tin, điều các em cần nhất đôi khi không phải một chiếc điện thoại tốt hơn mà là một người lớn sẵn sàng lắng nghe. Khi gia đình trở thành nơi trẻ cảm thấy an toàn để nói về thất bại, áp lực, những chuyện xảy ra trên mạng hay những điều khiến mình tự ti, trẻ sẽ có thêm điểm tựa để học cách đối diện với khó khăn.
Công nghệ có thể thay đổi rất nhanh, nhưng nhu cầu được thấu hiểu và kết nối của trẻ vẫn không thay đổi. Đó cũng chính là “lá chắn” bền vững nhất để các em lớn lên khỏe mạnh cả về thể chất, kỹ năng lẫn sức khỏe tinh thần trong thời đại số.