Khi con cái bận rộn với công việc, bạn bè cùng trang lứa ngày càng thưa vắng, nhiều người cao tuổi phải đối diện với những khoảng trống tinh thần ngay trong chính ngôi nhà của mình. Cô đơn không chỉ là cảm giác buồn chán nhất thời mà còn có thể ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe thể chất và tinh thần.
Tuổi già thường được hình dung là khoảng thời gian con người có thể nghỉ ngơi sau nhiều năm làm việc, dành thời gian cho bản thân, con cháu và những sở thích riêng. Thế nhưng, thực tế không phải ai cũng có được những năm tháng an nhàn như vậy. Khi sức khỏe suy giảm, khả năng đi lại hạn chế, bạn bè lần lượt qua đời hoặc ít gặp gỡ, trong khi con cháu ngày càng bận rộn với cuộc sống riêng, không ít người lớn tuổi phải đối diện với một vấn đề ít được nhắc đến: sự cô đơn.
Điều đáng nói, cô đơn tuổi già không nhất thiết xuất hiện ở những người sống một mình hay thiếu thốn vật chất. Có người sống cùng con cháu trong một căn nhà đông đủ thành viên nhưng cả ngày gần như không có cuộc trò chuyện đúng nghĩa. Có người vẫn được chăm sóc đầy đủ về ăn uống, thuốc men nhưng lại thiếu một người để chia sẻ những câu chuyện vụn vặt thường ngày.
Đó là khoảng trống khó nhận ra bằng mắt thường, bởi đôi khi người cao tuổi cũng không muốn nói ra cảm giác của mình vì sợ làm phiền con cháu.
Khi tuổi già đồng nghĩa với việc các mối quan hệ ngày càng thu hẹp
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), cô đơn và cô lập xã hội là hai vấn đề có liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau. Cô lập xã hội phản ánh tình trạng một người có quá ít mối quan hệ và tương tác với người khác, trong khi cô đơn là cảm giác chủ quan xuất hiện khi những kết nối hiện có không đáp ứng được nhu cầu tình cảm của họ.
Nói cách khác, một người có thể sống một mình nhưng không cảm thấy cô đơn nếu vẫn có những mối quan hệ thân thiết, thường xuyên giao tiếp. Ngược lại, người sống giữa gia đình đông đúc vẫn có thể cảm thấy lạc lõng nếu thiếu sự chia sẻ và thấu hiểu.
Báo cáo của WHO về kết nối xã hội công bố tháng 6/2025 ước tính khoảng 1/6 dân số thế giới trải qua cảm giác cô đơn. Đáng chú ý, tình trạng cô lập xã hội có thể ảnh hưởng đến khoảng 1/3 người cao tuổi. WHO cũng cảnh báo sự thiếu hụt kết nối xã hội có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đột quỵ, tiểu đường, suy giảm nhận thức, trầm cảm và tử vong sớm.
Đối với người cao tuổi, những thay đổi trong cuộc sống thường diễn ra đồng thời. Sau khi nghỉ hưu, họ không còn môi trường làm việc để gặp gỡ đồng nghiệp mỗi ngày. Những người bạn thân thiết có thể chuyển đi nơi khác, sức khỏe không còn cho phép tham gia các hoạt động như trước. Đặc biệt, sự ra đi của bạn đời hoặc những người cùng thế hệ có thể để lại khoảng trống tinh thần rất lớn.
Trong khi đó, cấu trúc gia đình hiện đại cũng có nhiều thay đổi. Con cái trưởng thành thường phải dành phần lớn thời gian cho công việc, chăm sóc con nhỏ và các trách nhiệm riêng. Khoảng cách địa lý giữa các thế hệ ngày càng phổ biến khi nhiều người trẻ chuyển đến thành phố khác để học tập, làm việc.
Theo bài phân tích về già hóa dân số tại Việt Nam công bố tháng 2/2026, Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) dự báo trong vòng một thập kỷ tới, cứ 5 người Việt Nam sẽ có hơn 1 người trên 60 tuổi. Cùng với tuổi thọ tăng lên, nhu cầu chăm sóc dài hạn, hỗ trợ sức khỏe và duy trì sự tham gia xã hội của người cao tuổi cũng trở nên cấp thiết hơn.
UNFPA cũng chỉ ra rằng 99% người cao tuổi tại Việt Nam hiện phụ thuộc vào sự chăm sóc của gia đình. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của người thân, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu phát triển thêm các mô hình chăm sóc tại nhà và cộng đồng để đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn.
Điện thoại thông minh có thể là người bạn, nhưng không thể thay thế kết nối thật
Một hình ảnh ngày càng phổ biến là người cao tuổi dành nhiều thời gian với chiếc điện thoại thông minh. Họ xem video, đọc tin tức, theo dõi mạng xã hội, tham gia các nhóm trò chuyện hoặc gọi điện cho con cháu.
Ở một khía cạnh tích cực, công nghệ giúp người già duy trì kết nối với những người thân ở xa, cập nhật thông tin và tìm thấy các cộng đồng có chung sở thích. Tuy nhiên, khi thời gian sử dụng thiết bị trở thành cách chủ yếu để lấp đầy những khoảng trống trong ngày, đây cũng là điều cần được quan tâm.
Chuyên gia Tâm lý lâm sàng Đặng Khánh An, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, cảnh báo:
“Nếu xem điện thoại quá nhiều thì có thể nó càng gia cố tình trạng mất ngủ nghiêm trọng hơn. Những thông tin tiếp cận qua mạng xã hội đôi lúc cũng làm gia tăng những lo lắng sợ hãi”.
Một nghiên cứu tổng quan về tình trạng sử dụng smartphone quá mức ở người cao tuổi, công bố trên tạp chí khoa học năm 2024, cũng ghi nhận những mối liên hệ giữa việc phụ thuộc vào thiết bị và các vấn đề như rối loạn giấc ngủ, lo âu, triệu chứng trầm cảm và cô đơn. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện có vẫn chưa đủ để kết luận việc sử dụng điện thoại tự thân là nguyên nhân trực tiếp gây ra những vấn đề này.
Một nghiên cứu khảo sát 200 người cao tuổi, ghi nhận mối liên hệ giữa hành vi sử dụng smartphone mang tính phụ thuộc và chất lượng giấc ngủ kém. Cảm giác cô đơn và trầm cảm cũng được xem là những yếu tố có thể làm phức tạp thêm mối liên hệ này.
Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc người già sử dụng điện thoại hay công nghệ, mà là cách sử dụng. Một cuộc gọi video để trò chuyện với con cháu, một nhóm trực tuyến cùng sở thích có thể giúp họ vui vẻ hơn. Nhưng việc liên tục lướt video, đọc những thông tin tiêu cực hoặc thức khuya với màn hình điện thoại khó có thể thay thế những cuộc gặp gỡ và tương tác trực tiếp.
Kết nối cộng đồng và cảm giác sống có ích là “liều thuốc” cho tuổi già
Để giảm bớt cô đơn, điều người cao tuổi cần không đơn thuần là có người ở bên mà còn là cơ hội được tham gia, được chia sẻ và cảm thấy bản thân vẫn có vai trò trong cuộc sống.
Theo ThS. Lê Thị Minh Hoa, chuyên gia Tâm lý, việc người cao tuổi tham gia các câu lạc bộ thể dục, hội khuyến học hay hội chăm sóc cây cảnh không chỉ giúp duy trì hoạt động thể chất mà còn tạo ra mạng lưới hỗ trợ tinh thần. Những buổi gặp gỡ, trò chuyện, cùng nhau tập luyện hay chăm sóc cây cối giúp họ có thêm niềm vui và lý do để bước ra khỏi nhà.
Thực tế tại Việt Nam đã có những mô hình cộng đồng hướng đến mục tiêu này. Một trong số đó là Câu lạc bộ Liên thế hệ Tự giúp nhau, được triển khai từ năm 2006 với sự hỗ trợ của HelpAge International và các đối tác trong nước.
Theo Ngân hàng Thế giới, tính đến tháng 5/2024, mô hình này đã hỗ trợ hơn 24.725 người cao tuổi thông qua 186 câu lạc bộ tại 6 tỉnh, thành phố. Các câu lạc bộ thường có 50-70 thành viên, tổ chức nhiều hoạt động như theo dõi sức khỏe, tập luyện, hỗ trợ chăm sóc tại nhà, giao lưu văn hóa và tạo sinh kế.
Đáng chú ý, ngày 1/8/2025, Chính phủ phê duyệt Đề án nhân rộng mô hình Câu lạc bộ Liên thế hệ Tự giúp nhau đến năm 2035, đặt mục tiêu phát triển thêm 12.000 câu lạc bộ trên cả nước. Đây là hướng tiếp cận đáng chú ý, bởi người cao tuổi không chỉ là đối tượng được chăm sóc mà còn có thể trực tiếp tham gia hỗ trợ những thành viên khác trong cộng đồng.
Bên cạnh hoạt động cộng đồng, việc tiếp tục làm những công việc phù hợp với khả năng cũng có ý nghĩa quan trọng đối với đời sống tinh thần của người già.
PGS.TS. Phan An, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Xã hội vùng Nam Bộ, nhấn mạnh:
“Có nhiều người cao tuổi muốn làm việc… viết sách hoặc truyền bá kinh nghiệm dân gian trong các nghề thủ công. Khi đó, người ta sẽ cảm thấy sống có ích. Việc tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục cống hiến là điều chúng ta cần quan tâm”.
Thực tế, không phải ai bước vào tuổi nghỉ hưu cũng muốn ngừng mọi hoạt động. Có người muốn tiếp tục làm nghề cũ, có người thích truyền dạy kinh nghiệm cho thế hệ trẻ, người khác lại muốn tham gia công việc thiện nguyện hoặc các hoạt động tại địa phương. Được tiếp tục đóng góp, được ghi nhận và cảm thấy mình còn có ích có thể giúp người cao tuổi duy trì sự tự tin, tinh thần tích cực và cảm giác thuộc về cộng đồng.
Đôi khi, điều người già cần chỉ là một cuộc trò chuyện
Dù các câu lạc bộ, hoạt động cộng đồng hay chương trình chăm sóc người cao tuổi có vai trò quan trọng, gia đình vẫn là nơi gần gũi nhất và có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống tinh thần của họ.
Trong cuộc sống bận rộn, nhiều người trẻ thường nghĩ rằng chỉ cần chu cấp đầy đủ tiền bạc, thực phẩm, thuốc men và đưa cha mẹ đi khám định kỳ là đã hoàn thành trách nhiệm chăm sóc. Nhưng nhu cầu của người cao tuổi không dừng lại ở những điều kiện vật chất.
Một cuộc gọi hỏi thăm mỗi ngày, một bữa cơm có đủ thành viên, một buổi đưa cha mẹ đi dạo hoặc đơn giản là dành thời gian lắng nghe câu chuyện đã được kể nhiều lần đôi khi có giá trị hơn những món quà đắt tiền.
Con cháu cũng nên khuyến khích ông bà duy trì các mối quan hệ bạn bè, tham gia hoạt động phù hợp với sức khỏe và theo đuổi sở thích riêng. Thay vì quyết định mọi thứ thay người lớn tuổi, hãy để họ được lựa chọn, được tự chủ và tiếp tục tham gia vào những quyết định liên quan đến cuộc sống của mình.
Đặc biệt, những biểu hiện như thường xuyên buồn bã, mất ngủ kéo dài, thu mình, mất hứng thú với các hoạt động quen thuộc hoặc liên tục than phiền về cảm giác vô dụng không nên bị xem đơn giản là tính khí của tuổi già. Gia đình cần quan tâm, trò chuyện và cân nhắc đưa người thân đến gặp chuyên gia y tế khi những biểu hiện này kéo dài.
Tuổi già không nhất thiết phải gắn với sự cô độc. Một người có thể không còn sức khỏe như thời trẻ, không còn công việc hay những mối quan hệ rộng rãi, nhưng vẫn có thể tận hưởng cuộc sống nếu được yêu thương, tôn trọng và duy trì những kết nối có ý nghĩa.
Sau cùng, chăm sóc người cao tuổi không chỉ là chăm sóc sức khỏe thể chất hay bảo đảm điều kiện sinh hoạt. Đó còn là giúp họ cảm thấy mình vẫn được cần đến, vẫn có người lắng nghe và vẫn là một phần quan trọng trong gia đình, cộng đồng. Bởi đôi khi, điều khiến những năm tháng cuối đời trở nên ấm áp không phải là có bao nhiêu người sống chung dưới một mái nhà, mà là có bao nhiêu người thực sự dành thời gian cho nhau.